☀ ↶ ●
01Nega uchib ketmaydi?
Quyoshning tortish kuchi sayyoralarni o‘ziga tortadi. Sayyoralar esa oldinga harakatlanadi. Shu ikkalasi birgalikda ularni egri yo‘l — orbita bo‘ylab olib yuradi.
KOINOTNI ANGLASH SHU YERDAN BOSHLANADI
Katta koinot.
Oddiy tushuntirish.
Quyosh — bizning yulduzimiz. 8 ta sayyora esa uning atrofida aylanadi.
O‘zimiz yashaydigan kosmik mahallani birga kashf qilamiz.
1 yulduz8 sayyora4,6 mlrd yillik tarix
01 / KOSMIK MAHALLAMIZ
Bitta Quyosh. Sakkiz olam.
Sayyorani tanlang. Har birining o‘z hikoyasi bor.
QUYOSH TIZIMI
◉ Sayyorani bosib o‘rganingO‘lcham, masofa va tezlik shartli
02 / HAMMASI ASLIDA ODDIY
Uchta fikr. Butun tizim.
02
Bir aylanish — bir kun.
Yer o‘z o‘qi atrofida aylanadi. Quyoshga qaragan tomonda kunduz, teskari tomonda tun bo‘ladi. Yerda bir kecha-kunduz taxminan 24 soat.
☀↻🌍
03Bir to‘liq yo‘l — bir yil.
Yer Quyosh atrofini taxminan 365,25 kunda aylanadi. Fasllar esa Yer o‘qining qiyaligidan kelib chiqadi: yil davomida ikki yarimsharga tushadigan nur o‘zgaradi.
03 / O‘LCHAMNI HIS QILING
Yer bilan solishtirsak-chi?
Raqamlarni tasavvur qilish qiyin.
Yonma-yon ko‘rish esa oson.
04 / SAYYORALARDAN TASHQARIDA
Bu mahallada yana kimlar bor?
Tabiiy yo‘ldoshlar
Sayyora atrofida aylanadigan jismlar. Oy — Yerning tabiiy yo‘ldoshi. U o‘zi nur chiqarmaydi, Quyosh nurini qaytaradi.
Asteroidlar
Quyosh atrofida aylanadigan toshsimon jismlar. Ko‘pchiligi Mars va Yupiter orasidagi asteroidlar kamarida joylashgan.
Kometalar
Muz, chang va tosh aralashmasi. Quyoshga yaqinlashganda gaz va chang ajraladi. Quyosh shamoli va nuri dumini Quyoshdan nariga yo‘naltiradi.
Mitti sayyoralar
Pluton ham dumaloq va Quyosh atrofida aylanadi. Ammo orbitasi atrofini boshqa jismlardan tozalay olmagan. Shu sabab u mitti sayyora hisoblanadi.
05 / YAXSHI SAVOLLAR
Qiziq, unda nega…
Quyosh sayyorami?
Yo‘q, u yulduz. Uning ichida vodorod geliyga aylanib, energiya chiqaradi. Sayyoralar o‘zidan yulduz kabi yorug‘lik chiqarmaydi; biz ularni qaytargan Quyosh nuri orqali ko‘ramiz.
Quyosh tizimi qanday paydo bo‘lgan?
Taxminan 4,6 milliard yil oldin gaz va chang buluti tortish kuchi ta’sirida yig‘ilgan. Markazda Quyosh, uning atrofidagi diskda esa sayyoralar va kichik jismlar shakllangan.
Quyosh tizimi qayerda tugaydi?
Bitta aniq chegara yo‘q. Neptundan narida muzli jismlardan iborat Koyper kamari bor. Quyosh shamolining ta’sir hududi — geliosfera — undan ham uzoqqa cho‘ziladi. Nazariy Oort buluti bundan ancha olisda bo‘lib, Quyoshning tortish ta’siri u yerda ham seziladi.
Boshqa joylarda hayot bormi?
Hozircha hayot borligi faqat Yerda tasdiqlangan. Olimlar Mars, Yupiterning Yevropa yo‘ldoshi va Saturnning Enselad yo‘ldoshi kabi olamlarni o‘rganmoqda. Suv topilishi hayot topildi degani emas.
Quyosh tizimi butun koinotmi?
Yo‘q. U Somon Yo‘li galaktikasining kichik bir qismi. Galaktikada juda ko‘p yulduzlar, koinotda esa juda ko‘p galaktikalar bor.
06 / ENDI NAVBAT SIZGA
Kichik sinov.
Katta kashfiyot.
5 ta savol bilan bilimingizni tekshiring.
Xato qilish ham o‘rganishning bir qismi.